Kraina Zmysłów

W minioną niedzielę (27.11) w poznańskim Małym Domu Kultury miało miejsce niesamowite, teatralne wydarzenie. Zaproszono nas do Krainy zmysłów… do krainy marzeń i wyobraźni, a przewodnikami po tym fantastycznym świecie były Dzieci z zespołem Downa.

Kraina zmysłów w reżyserii Marty Pautrzak i Kacpra Lipińskiego, to zwieńczenie pracy warsztatowej z Dziećmi z zespołem Downa oraz ich rodzeństwa w ramach projektu społeczno – artystycznego Performanse Wspólne (kurator: Agata Podemska i Paulina Skorupska), który realizowany jest w ramach działań Fundacji Mały Dom Kultury. Projekt dotyczy grup marginalizowanych, między innymi uczestników wspomnianych warsztatów, ale też dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie. W tym roku w ramach Performanse wspólne, oprócz opisywanego, zrealizowane zostały jeszcze trzy projekty: warsztaty z Weroniką Fibich, z Marcinem Kęszyckim, oraz projekt Łukasza Surowca Przychodnia.

7 resztek głównych, czyli spektakl, który jest efektem działań teatralnych z W. Fibich dla młodzieży z Ośrodka Szkolno-Opiekuńczego dla Dzieci i Młodzieży Niepełnosprawnej im. Z. Tylewicza w Poznaniu, będzie można zobaczyć już 8 grudnia na scenie Teatru Ósmego Dnia. Bezpłatne wejściówki są do odbioru w kasie teatru.

W Krainie zmysłów oprócz małych aktorów i reżyserów, spotykają się również osoby towarzyszące im na każdych warsztatach, czyli psycholog Dorota Gaul oraz odpowiedzialni za strefę plastyczną: Gosia Ciernioch i Bartek Szkudlarek. Podczas pokazu usłyszeć można było muzykę na żywo w wykonaniu skrzypaczki Katarzyny Klebba oraz… salwy braw i kilogramy uśmiechu!

Efekty aktywności plastycznej mogliśmy podziwiać z widowni bo stanowiły one elementy scenografii oraz zobaczyć w krótkim filmie wyświetlanym w ramach intro do spektaklu.

Performans ten, to pokaz naturalnej ekspresji Dzieci, to wynik czerpania z ich zabawy, inspirowania ich pomysłami i wyobraźnią, sposobem reagowania, gdzie reżyser nie dyryguje, nie przedstawia gotowego do wystawienia scenariusza, a zgrabnie wiąże nicią dramaturgii kolejne wątki spontaniczności małych aktorów: Agaty, Ani, Jacka Jagody, Julianny, Magdy, Matyldy, Melissy, Miłosza, Natalii, Kacpra, Zuzanny.

Z tego patchworku doświadczeń wyłaniają się kolejne sceny: snu i przebudzenia, budowania kartonowych wież i ich burzenia, rozgrzewki przed grą w piłkę nożną prowadzoną przez absolutnie charyzmatycznego trenera Miłosza, dalej narady i wejścia w świat zwierząt. Mijają nas żyrafy, słonie z długimi trąbami i szczekające pieski chowające się w domkach z tektury. Mamy też ptaki i kotki, wszystkie opatrzone ilustracją ruchową i adekwatnym odgłosem. Zaraz potem odwiedzają nas tancerze poruszający się w myśl choreografii skoncentrowanej w kole i dalej z zaangażowanymi w tę scenę rodzicami.

To cudowne wydarzenie aktywizujące całe rodziny – na scenie i pośród wypełnionej bo brzegi widowni.

Obserwując aktorów na scenie wiem, że to teatr wyrosły z działania, teatr ekspresji Jana Dormana, tworzony Z Dziećmi!, który nie ma być profesjonalnym, perfekcyjnie dogranym, czy na tle strojnej scenografii. To też nie teatr gdzie deklamuje się niezrozumiałe dla siebie wersy lub stoi na środku sceny pośród obezwładniającej i trzęsącej głosem tremy.

Wiem, że sceny, w których miałam przyjemność uczestniczyć, to miejsce teatralnej ekspresji inspirowanej Dziećmi, uwzględniające ich wiek, rzeczywiste zainteresowania, predyspozycje i możliwości rozwojowe, ich sposób postrzegania rzeczywistości, świata, codzienności. To teatr czerpiący z naturalnej potrzeby zabawy, tworzony bez wątpienia razem z Dziećmi i w zasięgu ich ręki.

I nie jest ważny estetyczny potencjał spektaklu, nie jest ważny scenariusz, czy fabuła, scenografia, profesjonalizm lub jego brak. To nie przez pryzmat takich właściwości oceny patrzy się spektakle z udziałem Dzieci. Największa wartość tych przedstawień, to aspekt terapeutyczny, czysta radość z uczestniczenia w czymś ważnym bo własnym! Największa moc tego teatru leży w samym procesie jego tworzenia, który jest o wiele ważniejszy niż sam efekt końcowy. Pozwala się otworzyć, daje poczucie sprawstwa, dodaje odwagi i pewności siebie, pozwala zajrzeć głęboko, w sam środek serca, pokazuje jak nieograniczoną siłę i pojemność ma wyobraźnia, daje pewność tego, że jest się ważnym i wspaniałym takim jakim się jest! Pozwala wyjść z marginesu wykluczenia. Co więcej, spotkania warsztatowe rozwijają artystyczny potencjał Dzieci z zespołem Downa, ich umiejętności komunikacyjne i społeczne, a także sprawność fizyczną.

A absolutnie obezwładniająca i wzruszająca jest szczerość i radość płynąca ze sceny! To 40 – minutowe przedstawienie, gdzie uśmiech nie ustępował z ust miało też terapeutyczny wpływ na nas – na widzów. Pozwoliło nam nie zapomnieć o tym jak wspaniale smakuje beztroska i szczera radość, ile magii jest obok nas i w nas – trzeba tylko pozwolić jej się ujawnić.

Dziękuję Wam!

fot. Paulina Skorupska

 

Krakowiacy i Górale

Trochę to jednak przerażające, trochę przytłaczające, że dość archaiczne już wątki z Krakowiaków i Górali są nadal aktualne… a dlaczego tak jest? A no dlatego, że społeczeństwo polskie było, jest podzielone. Było wtedy, czyli w 1794 roku, kiedy pierwszy raz Krakowiacy i Górale zostali wystawieni, było rok temu, kiedy to spektakl ten premierę swoją miał w Teatrze Polskim w Poznaniu i jest teraz, kiedy wrócił do repertuaru.

We wspomnianym już 1794 roku temat był aktualny, i o rozbracie Polaków traktował poprzez walkę bratobójczą. Aspekt niezwykle istotny stanowiło tu tło historyczne, które pozwala rozszyfrować aluzyjne wątki umieszczone w wodewilu. Był to czas bardzo napięty politycznie bo przeddzień trzeciego rozbioru i zrywu kościuszkowskiego. Chłopi chwycili wtedy za kosy i tu unaocznia się kolejny znaczący wymiar opery, mianowicie, od tej pory nikt już chłopów nie mógł pominąć. W walce o poprawę sytuacji ekonomicznej i gospodarczej osiągają jeszcze jeden ważny cel.

Rok temu spektakl był aktualny bo premiera odbywa się niedługo po wybuchu konfliktu zbrojnego na Ukrainie, kilka miesięcy po wyborach prezydenckich i parlamentarnych w Polsce. Kolejny raz przestrzeń zewnętrznych wydarzeń okazuje się ważna.

I nieprzedawniony pozostaje nadal bo wydaje się, że protestująca dziś Polska podzielona jest politycznie, wyznaniowo, ideologicznie, jak dawno już nie była.

Dyrektor artystyczny Teatru Polskiego Maciej Nowak, trafił z aktualnością i przesłaniem sztuki w stu procentach. A warto też nadmienić, że był to pierwszy spektakl wystawiony w Polskim po objęciu przez niego tego stanowiska.

Aktualność, to chyba niestety największa wartość spektaklu w reżyserii jednego z najmłodszych polskich reżyserów, Michała Kmiecika.

Największa i niestety bo im dalej w las tym więcej pytań o zasadność i co raz to więcej wątpliwości, czy trzeba było aż tak.

Spektakl powstał na podstawie pierwszej opery narodowej z muzyką Jana Stefaniego do libretta Wojciecha Bogusławskiego. Tekst został w formie niezmienionej, soczysty, dynamiczny i melodyjny. Muzyka natomiast o ile przed trzema wiekami była połączeniem stylu klasycznego z polską muzyką ludową, tak tutaj Mateusz Gooral Górny łączy tę ludową z motywami współczesnymi. I robi to co najmniej świetnie!

I tak podczas wesela Pawła (Piotr Dąbrowski) i Zosi (Barbara Prokopowicz), obok krakowiaka mamy zremiksowaną wersję utworu Love will tear us apart zespołu Joy Division, a aktorzy miast tańczyć w podskokach, ruszają się, bądź raczej próbują (mówiąc o Pani Prokopowicz dość nieudanie udającą senną) poruszać się jak wokalista zespołu Ian Curtis w trakcie ataku epilepsji. Doświadczamy tu czegoś w rodzaju popowej – punk – opery.

Spektakl ten powstał mam wrażenie na fali obecnego od kilku lat w polskim teatrze trendu, osadzania znanych, starych tematów w aktualnym anturażu, eklektyzmu, przepychu w scenografii i formie, i o ile niektórym ten patchwork się udaje i zachwyca, tak nierzadko mamy wrażenie przerostu formy nad treścią.

I tak w mojej opinii stało się w tym przypadku. Zacznijmy zatem od początku.

Na scenie, jeszcze przed podniesieniem kurtyny pojawia się Marianna (Ewa Szumska) w charakteryzacji do złudzenia przypominająca kobietę z obrazu Eugene Delacroix Wolność wiodąca lud na barykady, z odsłoniętą piersią, w ręku zamiast flagi trzymająca kij. Kurtyna podnosi się, a widowni ukazuje wielka palma, ruchome rampy, jakby prosto ze skateparku (zastanawiałam się, czy aktorzy wjadą na scenę na łyżworolkach, czy jednak na bmx-ach) i koło młyńskie. Palma została zniszczona, przewrócona już w pierwszej scenie, jako symbol upadku? Tylko czego? Tej z ronda de Gaulle’a – Warszawy? egzotyki, obcego niepasującego do hermetycznej społeczności wiejskiej? Nie wiem. Palma zniszczona, następnie w kolejnych scenach rekonstruowana, wykorzystana jako osłona, kryjówka, służąca siedzeniu.

A aktorzy na niczym nie wjechali, weszli. To byli Krakowiacy – hipsterzy, w wełnianych czapkach i z elementami folkowymi pozwalającymi ich rozpoznać. Tańcząc, przywołujący klatkę filmową z  imprezy w alternatywnym klubie.

A potem weszli Górale – kibole. Ubrani niemal równo, ale nie w barwy klubu, a w połyskujące cekinami marynarki. To bardzo dosłowne przeniesienie, aktualne bo to chyba obecnie dwie bardzo się różniące i nierozumiejące wzajemnie grupy społeczne. Przeniesienie dosłowne, ale raczej nietrafione. Otóż gdyby się nad tym głębiej zastanowić to i Krakowiacy i Górale hołubią jednak te same idee i wyznają podobne wartości, jak monogamia, heteroseksualność, pożycie małżeńskie… tylko pytanie, czy koniec końców hipsterzy i kibole, Krakowiacy i Górale spotkali by się po jednej stronie barierki (jak ma to miejsce w ostatniej scenie) w walce za… w imię…? tylko czego? Polski? Czy manifestacji, tylko przeciwko komu?

Za dużo tych pytań, za mało odpowiedzi.

I o ile ważki i komiczny konflikt dwu grup w operze Bogusławskiego miał wydźwięk propagandowy i aluzyjny, o tyle w spektaklu Kmiecika te wartości i odniesienia totalnie się rozmazały. Bo i hipsterzy i chuligani wyznawali zbieżne wartości, co rzeczywiście się jednak nie wydarza.

Ale idźmy dalej. Na scenie pojawia się Młynarzowa (Teresa Kwiatkowska), dojrzała kobieta, żona o wiele starszego od siebie Bartłomieja (Wacław Zanowicz) podkochująca się bez wzajemności w absztyfikancie swojej córki – Stachu (Mariusz Adamski), postać całkowicie komiczna… ale czy komiczną powinna być? Na tle wojny bratobójczej nieustępujący komizm tej postaci wywołał wrażenie dość absurdalne.

I na koniec postać Studenta (Jakub Papuga), która jako autorytet intelektualny, człowiek światły i wykształcony zjawia się, próbując rozwiązać problemy wyrosłe z konfliktu miłosnego. Następnie za pomocą swojego thereminu, czyli instrumentu, który przez zakłócenie pola dźwiękowego ludzkim ciałem wytwarza odgłosy przypominającym wycie, jęk, pisk, wprawia walczące ze sobą kartonowymi czołgami na ramionach, a potem tekturowymi rurami, grupy w stan hipnozy, slow motion. O ile postać Studenta, jego kreacji, wykorzystania thereminu była zrozumiała, to walka tekturową bronią przybrała wydźwięk dość groteskowy i infantylny, zwyczajnie żenujący.

Osobliwy to spektakl trzeba przyznać, gdzie mniej nie znaczy więcej, gdzie nie stawia się jasnych pytań i nie daje odpowiedzi, gdzie forma przerasta treść, a ważny z historycznego punktu widzenia temat, rozgrywa się co prawda słowami wodewilu, ale jakoś tak to wszystko nie brzmi ani przekonująco, ani zrozumiale.

Za co walczą dzisiejsi Krakowiacy i Górale? Co chcą osiągnąć zjednoczeni, machając biało – czerwonymi flagami, wznosząc okrzyki, skandując niewypowiedziane hasła, wymachując pięściami? Po co przewracają wspólnymi siłami metalowe barierki do kontroli tłumu? Może jednoczą się w obronie demokracji… biegną w stronę wolności…

Oby!

fot. Piotr Bedliński

 

coś/ktoś

„Coś/Ktoś”, to monodram młodego artysty, studenta krakowskiej Szkoły Teatralnej, Oskara Malinowskiego. Jest to głębokie, bardzo szczere i osobiste wyznanie dorosłego mężczyzny silnie przeżywającego wspomnienia dwuznacznego i niezrozumiałego (wydawać by się mogło do nie dawna) dzieciństwa. Dzieciństwa, które w tak autorytarny, bezkompromisowy, nie pytający o zgodę sposób, wpłynęło na kształt tożsamości granej postaci.

Przechodząc razem z bohaterem w kolejne fazy jego radzenia sobie z własną osobowością, rozumienia swojej autentyczności, dowiadujemy się, że to, co miało kluczowy wpływ na jego świadomość był alkoholizm ojca. Bohater utożsamia się z Maskotką (jedna z postaw prezentowanych przez osoby z syndromem DDA – Dorosłe Dzieci Alkoholików). Znaczy to, że obecnie, jako osoba w pełni ukształtowana, rozumie wydarzenia z dzieciństwa i gotów jest na emocjonalne, publiczne z nimi starcie.

Bohatera poznajemy, wyglądającego najpierw zza białego ekranu ustawionego z tyłu sceny, po czym wybiegającego na środek i rysującego kredą na podłodze „iks”, krzycząc przy tym „ktoś, coś”, tak jakby kłócił się ze sobą kim jest. Po czym staje na narysowanym „iksie”, co czyni znak utożsamienia się bohatera zarówno z definicją słowa „coś”, jak i „ktoś”. Zaczyna śpiewać dziecięcą piosenkę „wlazł kotek na plotek…” powtarzając ją kilkakrotnie. Motyw powtórzeń jest obecny od tej chwili do samego końca przedstawienia. Może to kojarzyć się z pewną sekwencyjnością przechodzenia choroby alkoholowej ojca bohatera, zarówno zresztą jak sposobów radzenia sobie Maskotki z owymi schematami, również w sposób zgoła przewidywalny. Mamy tu do czynienia z dość wydawałoby się przestraszonym i niepewnym dzieckiem, któremu (wbrew śpiewaniu wesołej piosenki) brak dziecięcej radości i beztroski.

W kolejnej scenie obserwujemy proces dojrzewania bohatera, jak i kwintesencję zachowań Maskotki, czyli w sprawny sposób, czy to wypowiedzianym dowcipem, czy śmiesznym zachowaniem, rozładowywanie paraliżujących rodzinę napięć.1 Bohater monodramu, przywdziewając nowy strój, bierze do ręki mikrofon i zaczyna w przeszywający, mocno emocjonalny sposób, niemal wyrzucać z siebie słowa tekstu Samuela Becketta „Kapelusz”, okręcając sobie jednocześnie wokół szyi , reszty ciała, kabel mikrofonu. Staje się to przerażającym, ze względu na wiarygodność gry oraz siłę beckettowskich słów, wyznaniem o wstydzie, bezradności wobec choroby ojca i bezskuteczności podejmowanych prób przeciwstawienia się temu, konfrontacji z problemem nawet po śmierci ojca. Widz ma wrażenie, że niemal dotyka przerażenia, bólu i apogeum niemocy bohatera. Maskotka mówi w sposób, z którego wnioskujemy chęć rozprawienia się z problemem dzieciństwa, kiedy widz spodziewa się ostatecznego rozrachunku, bohater rozwija kabel i ze słowami „innym razem, innym razem…” odkłada mikrofon. Jak się okazuje po to tylko, aby dać kolejny występ.

Tym razem jest to utwór „Piersi ćwierć” zespołu Hey. I nie jest to dziecięcy, radosny popis kojarzony z popularnym w latach ‘90 XX wieku programem Mini Playback Show, a pełen rozpaczy i goryczy występ dorosłego (choć nadal w przebraniu) mężczyzny – pseudo Super Bohatera. Bohatera, który słowami Katarzyny Nosowskiej zwierza się widzowi ze swojej mentalnej bezdomności. Wcielenie się w postać Super Bohatera, jak tożsamość zarówno z określeniem „coś”, i „ktoś” przekonuje nas o dualizmie osobowości granej przez Malinowskiego postaci.

Analizując kolejną scenę, w której Maskotka stoi na środku sceny, w pełnej bieli światła i obraca się wokół własnej osi w rytm słów narratora czytającego encyklopedyczną definicję maskotki, mamy do czynienia z totalnym obnażeniem bohatera, który nie chce już udawać siły. Z drugiej strony zastanawiamy się, czy aby na pewno tylko o to chodzi,. Czy obrót przypominający pozytywkową lalkę i mechaniczne słowa definicji nie są wyrazem unaocznienia widzowi, że tak naprawdę, dla osoby która nie przeżyła traumy dzieciństwa, postać taka, jak ta kreowana przez Malinowskiego jest po prostu swego rodzaju eksponatem, przedmiotem, przykładem, któremu się współczuje, którego klepie się po ramieniu w geście wsparcia, w wyniku obyczajowych norm, pt. bo tak powinno się robić. Jakże trudno osobie bez podobnej historii zrozumieć sens wypowiedzi i całkowitego otworzenia się granej przez aktora, postaci. Autentyczność gry sprawia jednak, że razem z Maskotką przeżywamy jej dramat, sprzeczność tego, czego doświadcza, czujemy jej pozorną siłę przechodzącą w intymną bezsilność i wstyd.

Stąd właśnie moim zdaniem chwiejność w podjęciu decyzji pomiędzy „coś”, a „ktoś”. „Ktoś” bo ja, i „coś” bo po prostu pewien schemat zachowań, pewna podręcznikowość reakcji, zdaje się krzyczeć do nas ze sceny bohater monodramu. Wykrzyczane ostatecznie (w akcie, wydawało by się, buntu) „ktoś!”, to pewien symbol wewnętrznego uporania się i pogodzenia ze swoją dziecięcą twarzą Maskotki, która śpi teraz gdzieś z tyłu głowy. Czy została uśpiona na zawsze?

Monodram Malinowskiego to teatr, który boli, z którego nie wyjdziemy z uśmiechem. To teatr, który poraża i pozostawiania w osłupieniu, który domaga się analizy. Ale czy teatr ma być prosty, łatwy w trawieniu? Teatr ma poruszyć wnętrzności. I tak właśnie stało się w przypadku spektaklu coś/ktoś.

Czapki z głów, proszę Państwa i wielkie oklaski dla wspaniałej gry aktorskiej i debiutu reżyserskiego oraz scenariuszowego, Oskara Malinowskiego.

  1. W. Sztander, Dziecko w rodzinie alkoholowej, Warszawa 1999, s. 18-19

fot. Krzysztof Kadis

Leni Riefenstahl. Epizody niepamięci

Leni Riefenstahl. Epizody niepamięci to kolejna (po Morfinie na podstawie prozy Szczepana Twardocha) reżyserska realizacja Eweliny Marciniak w Teatrze Śląskim w Katowicach, wystawiana w pięknej, choć trudnej akustycznie, przestrzeni Szybu Wilson. Kolejna i jakże udana! Spektakl tradycyjnie już, można by rzec, stworzony został w trio z Dominiką Knapik tworzącą choreografię i Katarzyną Borkowską odpowiedzialną za scenografię, kostiumy oraz reżyserię świateł.

Spektakl ten to świetnie skrojona (i tu brawa dla Igi Gańczarczyk i Łukasza Wojtysko) rzetelna, choć potraktowana bez nadęcia i przyjemna, jeśli można tak powiedzieć, opowieść o życiu Leni Riefenstahl (Małgorzata Gorol), niemieckiej aktorce, reżyserce, a także scenarzystce i producentce filmowej.

Leni zadebiutowała w 1920 roku jako tancerka, a 4 lata później zagrała w filmie Der Berg des Schicksals w reżyserii Arnolda Fancka. Jej aktorska kariera rozwijała się prężnie przy boku właśnie tego reżysera, aż do roku 1932, kiedy to sama napisała scenariusz, stanęła za kamerą, zajęła się montażem i zagrała w filmie Niebieskie światło. Projekt ten zyskał uznanie wielu, także Adolfa Hitlera, z sympatyzowania z którym tak naprawdę znana jest Riefenstahl. To na zamówienie Hitlera nakręciła, w 1933 roku, film Triumf wiary, który był pierwszym produktem propagandowym, po tym jak objęła stanowisko filmowego eksperta Narodowej Partii Socjalistycznej. Już rok później przy ogromnym wsparciu finansowym partii nazistowskiej nakręciła kolejny dokumentalny film propagandowy, pt. Triumf woli, podczas zjazdu NSDAP w Norymberdze, po to aby w roku 1935 odebrać za tę realizację nagrodę z rąk Josepha Goebbelsa.

W następnym latach nagrała jeszcze wiele filmów, w tym chyba najbardziej znany montaż Olimpiada o letnich Igrzyskach Olimpijskich w Berlinie. Obraz ten powstał na zlecenie Hitlera i miał przedstawiać mocarność oraz bogactwo Trzeciej Rzeszy, sama reżyserka zaś twierdziła, że projekt powstał na zamówienie Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego.

Jakkolwiek mówić by i oceniać kontrowersyjną współpracę z nazistami, to filmy Leni stworzyła zupełnie nowy kanon sztuki filmowej, wpływając tym samym na rozwój kinematografii. Widać u niej nowatorską estetykę, ustawienie kamery pod zupełnie nowym kątem, nagrywanie ciał ludzkich z nietypowej perspektywy, w totalnej ekspresji i dynamice ruchu. Co do wartości estetyki dzieł Riefenstahl zgodna jest krytyka filmowa, a Olimpiada znalazła się na liście filmów wszech czasów.

Po wojnie władze Niemiec postanowiły rozliczyć Leni z jej współpracy z nazistami, przede wszystkim za nagrywanie ofiar holocaustu podczas ich przebywania w obozie koncentracyjnym. Leni miała bowiem wybranych więźniów zabrać poza obóz na zdjęcia, obiecać im uwolnienie z mocy konotacji z furhehrem, po czym po zakończeniu kręcenia odstawić z powrotem do obozu pracy. Artystka oczywiście do niczego się przyznała, a do jej skazania nigdy nie doszło. Powodem był brak jednoznacznych dowodów oraz podeszły wiek Riefenstal.

Widza wprowadza w tę historię duet aktorski: Natalia Jesionowska i Michał Piotrowski, grający rodzeństwo Sophie i Hansa Scholl, członków antyhitlerowskiej organizacji Biała Róża, którzy prowadzą dochodzenie w sprawie amnezji Riefenstahl, skutecznie obnażając z kłamstw jej leciwą biografię, poddając wątpliwości także jest aryjskie pochodzenie (Leni miała mieć bowiem żydowskie korzenie). Dochodzeniem tym, w roli narratora dowodzi Alfride Jelinek. Pisarka nazywana przez niektórych, nomen omen, mistrzynią wyparcia, cierpiąca na agorafobię, autorka słynnej Pianistki, na podstawie której powstał ostatni spektakl Eweliny Marciniak Śmierć i dziewczyna, wystawiany na deskach Teatru Polskiego we Wrocławiu. W roli Jelinek wystąpiła absolutnie fenomenalna pod względem zmiany dykcji, ruchu, Alona Szostak.

To dzięki tej trójce poznajemy tytułowe Epizody niepamięci z życia Reifenstahl, (mając przy tym wrażenie że poznaje je także sama Leni) czyli to, czego sędziwa artystka pamiętać nie chciała.

A jeśli już o sędziwej artystce mowa, to warto wspomnieć, że Leni dożyła wieku 101 lat. Akcja spektaklu natomiast, rozpoczyna się w momencie, kiedy Leni obchodzi swoje setne urodziny i zamierza z tej okazji zakończyć kurs nurkowania, który umożliwi jej kręcenie podwodnych zdjęć. Wprowadzanie widza w historię o Leni z perspektywy jej zaawansowanego wieku, na rok przed śmiercią stanowi też swego rodzaju zabieg podkreślający charakter rozliczenia z przeszłością.

Leni Riefenstahl. Epizody niepamięci, to sztuka o artystce kontrowersyjnej, przekłamującej swoją biografię. Artystce, która swój życiorys w postaci książki Pamiętniki, wydanej w wieku 82 lat, przedstawiła za pomocą tylko tych faktów, o których pamiętać chciała i tylko tych, przez pryzmat których chciałaby być kojarzona. Za pomocą autobiografii przedstawia swój kontakt z Hitlerem i jego partią jako czysto zawodowy, tłumacząc się przy tym polityczną naiwnością i tym, że była po prostu chcącą tworzyć, realizować swoje wizje, artystką. Finansowanie projektów przez partię Hitlera miało jej to po prostu umożliwiać.

W rolę Leni nieoczekiwanie wcieliła się świetna Małgorzata Gorol. Nieoczekiwanie bo według wcześniejszych informacji, Riefenstahl zagrać miała odpowiedzialna za choreografię w spektaklu, Dominika Knapik. Gorol w swojej interpretacji świetnie oddała wątpliwą naiwność Leni, jej charyzmę, wrażliwość estetyczną i fascynację ludzkim ciałem.

Mówiąc o choreografii, ruchu i ciele, to pracę Knapik najlepiej widać w scenach z udziałem tancerzy formacji Ruchomy Kolektyw (Natalia Dinges, Paulina Jóźwicka, Krystian Łysoń, Oskar Malinowski, Kamil Wawrzuta), którzy wcielają się w role nazistów, sportowców z Igrzysk Olimpijskich w Berlinie oraz mieszkańców pasma górskiego Nuba w Sudanie, których z kamerą i aparatem odwiedzała Leni. W 1973 roku nakręciła o nich film Die Nuba.

I to właśnie scena z Afrykańczykami była moim zdaniem najpiękniejsza, absolutnie czarująca, zapierająca dech w piersiach! Nagie, wymalowane złotą, migoczącą w świetle farbą, sprężyste ciała, ich perfekcyjnie ruchy, stworzyły obraz niemal fantastyczny, w pełni oddający fascynację Leni ludzkim ciałem. To niezwykły moment, gdzie talent tancerzy, reżyserki i choreografki, łączą się aby pokazać nam nagie ciała w sposób absolutnie niekrępujący, zasadny i po prostu czarujący.

Leni kokietuje widza obrazem po tym, jak reżyserka spektaklu wprawia go w pewnego rodzaju dysonans. Z jednej strony wiemy na przykład, że film Olimpiada powstał jako produkt propagandowy, na zamówienie Hitlera, co nie pozwala na sympatyzowanie z Riefenstahl, z drugiej oglądając totalnie perfekcyjną, pięknie złożoną scenę z artystami Ruchomego Kolektywu, nie mamy wątpliwości co do artyzmu filmów Riefenstahl oraz jej talentu i nowatorskiej wizji.

Mimo tematu spektaklu, który wydaje się być niełatwym, a już na pewno nie śmiesznym, oglądając go i wsłuchując się w dialogi mamy poczucie doświadczania swego rodzaju groteskowości. Otóż głównym postaciom towarzyszy bardzo specyficzny sposób poruszania się, pewna sztywność ruchów oraz… maski na twarzach i peruki. Połączenie to daje nam poczucie udziału w czymś z rodzaju Muppet Show. Dokładając do tego kłótnię młodej Leni (Agata Woźnicka) z Marlene Dietrich (Anna Kadulska) na temat tego, która z nich jest lepszą i ładniejszą aktorką, czy rozmowę Adolfa Hitlera (Mateusz Znaniecki) z Josephem Goebbelsem (młodziutki Ambroży Żychiewicz), w której to Fuhrer pyta Goebbelsa czy ten przedłużył mu już prawa autorskie do Mein Kamph, czy brawurowy monolog Magdy Goebbels (Violetta Smolińska) dotyczący jej małżeństwa i fascynacji miłosnej Hitlerem, mamy poczucie doświadczenia niemałego, przywołującego śmiech, absurdu. Mechanizm włączenia do spektaklu maski, co automatycznie przekłada ekspresję aktorów z twarzy na palpityczny ruch i groteskowe dialogi, niejako demaskuje także zakłamanie i pozostawia widza z refleksją, iż nasza tożsamość społeczna zależy tak naprawdę od tego, kto o nas opowiada.

Studiując wybiórczą biografię Leni Riefenstahl oraz pisma historyczne traktujące o jej życiu mamy pewność, że spektakl Marciniak mimo swej groteskowości i przepychu formy – totalnie wykorzystanym, daje nam przyjemność obcowania ze sztuką nieprzekłamaną historycznie, absolutnie nietendencyjną i autentyczną. Nawet pewne kwestie, wypowiedziane rzeczywiście przez Leni jak na przykład te, wysłane do Hitlera pocztą po jej udziale w przemówieniu politycznym Furhehra, są użyte w spektaklu w sposób totalnie niezmieniony.Szanowny Panie Hitler (…) Miał pan przemówienie w Pałacu Sportu i muszę wyznać, że byłam pod tak ogromnym wrażeniem Pana oraz entuzjazmu uczestników, że chciałabym się z Panem spotkać osobiście. Niestety, w najbliższych dniach muszę na kilka miesięcy opuścić Niemcy, żeby kręcić film na Grenlandii [chodziło o „S.O.S. Góra lodowa”], tak iż przed moim wyjazdem spotkanie takie nie byłoby zapewne możliwe. Nie wiem nawet, czy ten list do Pana dotrze. Bardzo bym się cieszyła, gdyby zechciał Pan mi odpowiedzieć. Pańska Leni Riefenstahl.

To od tego listu rozpoczęła się tak w spektaklu, jak i realnie, niebagatelna kariera Leni u boku nazistów, czego owocem były wspomniane już filmy: Olimpiada, Triumf wiary, Triumf woli, czy Święto narodów, Święto piękna.

Jednym słowem, wielkie gratulacje bo to spektakl niebanalny, świeży i przy całym spektrum wykorzystanych środków, będący przede wszystkim swego rodzaju przestrogą. Ze sceny bije bowiem po oczach i uszach pewne przesłanie, mianowicie: nie twórzmy nowej historii na fundamentach nieprawdy. Pamiętajmy i bądźmy w tej pamięci rozsądni i czujni.

Czy Leni zostanie przez widza oceniona jako artystka, hollistycznie – nie tylko przez pryzmat jej megalomanii i współpracy z partią Hitlera, ale także jako wizualna wizjonerka? Czy zostanie skrytykowana, i wyklęta? Czy może rozgrzeszona? Nie wiem, wiem natomiast, że dzięki spektaklowi Eweliny Marciniak widz ma możliwość poznania rzetelnej, wielowymiarowej prawdy o Riefenstahl, o której na pewno nie zapomni. Podobnie jak o samej sztuce, o której zapewne jeszcze usłyszymy.i

fot. Materiały Teatr Śląski w Katowicach